Museum en Archief
Top monumenten Brabant Gemeente Bergen op Zoom

Onderzoek in waterschapsarchieven

Wat is een waterschap?
Een waterschap is een openbaar lichaam dat in een bepaald gebied de waterstaat verzorgt. De oudste waterschappen in Nederland dateren al van zo'n zes- à zevenhonderd jaar geleden, bijvoorbeeld het hoogheemraadschap Rijnland (1160), het hoogheemraadschap Delfland (1289), het waterschap Walcheren (1396), maar ook in West-Brabant, zoals het waterschap Westland (1421), het waterschap De Gewijzigde Cruijslandspolders (1487), en waterschap Heer Jansland (1551).
Waterschappen zijn belast met de waterstaatszorg. Dat betekent:

  • zorg voor de waterkering: bescherming tegen overstroming van het gebied door middel van duinen, dijken en kaden;
  • zorg voor de waterhuishouding: de zorg dat er in sloten, grachten, rivieren en plassen e.d. voldoende water van goede kwaliteit is; 
  • zorg voor land- en vaarwegen binnen het gebied, voor zover deze eigendom zijn van het waterschap.

Wat is er te vinden in de archieven van waterschappen?
De archieven van de waterschappen zijn uitermate interessant voor genealogen met voorouders in de agrarische sector. Waren zij grondeigenaar, dan komen ze voor in schot-, veld- en landboeken
(kohieren grondbelasting), waarin als bijlage eventueel kaarten met weergave van de afzonderlijke percelen. Hierin vindt u precies hoeveel de eigenaars moesten betalen. Vaak staat er ook vermeld waar de belastingbetalers woonden. Het kan zijn dat uw voorouders worden genoemd in de notulen van de bestuursvergaderingen, wellicht waren zij zelfs bestuurslid.
Belangrijk was de jaarlijks terugkerende schouw. De ingelanden (grondeigenaren) waren verplicht de op hun land aanwezige watergangeri of een deel van de dijk te onderhouden. Het bestuur van het waterschap controleerde tijdens de schouw of aan deze onderhoudsplicht voldaan was. Bij achterstallig onderhoud was de grondeigenaar verplicht het onderhoud onmiddellijk uit te voeren, anders volgden er flinke straffen.
In de archieven is ook informatie te vinden over het beheer en onderhoud van de waterstaatswerken door het waterschap zelf, bijvoorbeeld technische informatie over bruggen, gemalen en sluizen. Aan diverse inwoners en bedrijven in het waterschap werden ontheffingen en vergunningen verleend voor bijvoorbeeld afwatering. Verschillende rechten werden verpacht, zoals het recht van opstal en het visrecht.
Ook over de diverse overstromingen in het verleden zijn er gegevens te vinden, bijvoorbeeld de Watersnoodramp van 1953.
In andere archieven kunt u aanvullende gegevens vinden over de waterschappen, zoals de archieven van de Raad en Rekenkamer van de markiezen van Bergen op Zoom; het archief van het Leenhof van het markiezaat van Bergen op Zoom; de archieven van Huize de Mattemburgh en de archieven van de besturen van de gemeenten en parochies die binnen het waterschap liggen.

Toegangen op de archieven van de waterschappen.
Door middel van zogenaamde inventarissen hebt u toegang tot de archieven van de verschillende waterschappen. In het Informatiecentrum is een uitgebreide folder verkrijgbaar waarin alle waterschapsarchieven genoemd worden die in het het Markiezenhof voor iedereen te raadplegen zijn.
De volgende inventarissen staan tot uw beschikking:

  • G.W.G. van der Heijden, Inventaris van de archieven van de opgeheven polders, waterschappen en samenwerkingsverbanden, opgegaan in het Waterschap De Agger (1545-1988). Hoogerheide 1992.
  • P. van Dun en J. Hopstaken, Inventaris van de archieven van de rechtsvoorgangers van het Waterschap Zoomvliet. Roosendaal 1994.
  • In het menu archieven & inventarissen onder Zoeken & Vinden vindt u de inventarissen van de voormalige waterschappen.

  • Literatuur
    De inleidingen op de hierboven genoemde inventarissen.

W.A. van Ham, Langs Schelde en Eendracht: het polderlandschap vóór 1584". In: De Ghulden Roos, jrg. 35 (1975), p. 4-28.
W.A. van Ham, Polders en waterschappen". In: Noord -Brabant tijdens de Republiek der Verenigde Nederlanden, 1572-1795: een institutionele handleiding. Eindred. J.G.M. Sanders. ‘s-Hertogenbosch 1996.
H.J.M. Haveskes e.a., Het waterschap in kort bestek'sGravenhage 1997.
W.G.M. van der Hei.jden, Noord -Brabant in de negentiende eeuw: een institutionele handleiding. Eindred. J.G.M. Sanders. Hilversum 1993.
Schelde en Rijn verbonden: tentoonstelling bij gelegenheid van de officiële ingebruikname van de Schelde-Rijnverbinding op 23 sep. 1975. Bergen op Zoom 1975. Hierin lijsten van polders met jaar van bedijking en kaarten.I