Museum en Archief
Top monumenten Brabant Gemeente Bergen op Zoom

Onderzoek in archieven van gemeentebesturen

ARCHIEVEN VAN GEMEENTEBESTUREN

Welke gemeentebesturen?
Het Markiezenhof in Bergen op Zoom beheert de archieven van de dorps-, gemeente- en stadsbesturen van de huidige gemeenten

Bergen op Zoom (1397 - ca. 1996), inclusief de voormalige gemeente Halsteren,

Steenbergen (1308 - ca. 1996), inclusief de voormalige gemeenten Dinteloord en Prinsenland en Nieuw-Vossemeer

Woensdrecht (1603 - ca. 1996), inclusief de voormalige gemeenten Huijbergen, Ossendrecht, Putte en de dorpen Hinkelenoord, Hoogerheide en Zuidgeest.

De archieven van de laatste 20 jaar zijn beperkt openbaar, aangezien deze slechts ten dele zijn voorzien van een toegang (inventaris). In de archieven van de gemeentebesturen van Bergen op Zoom en Halsteren zijn ook de archieven opgenomen van de voormalige heerlijkheden die in 1810 binnen onze gemeentegrenzen kwamen, zoals Borgvliet bij de gemeente Bergen op Zoom, Noordgeest, Oud en Nieuw Beijmoer, Auvergnepolder en Oud Glymes bij de gemeente Halsteren. In de archieven van het gemeentebestuur van Woensdrecht zijn tevens de archieven opgenomen van de dorpen Putte, Ossendrecht en Huijbergen.
Bergen op Zoom heeft vrijwel zeker vóór 1260 stadsrechten gekregen. Helaas is deze oorkonde verloren gegaan. Halsteren is vanaf ca. 1253 bekend als plaats en parochie.

Wat is er te vinden in de archieven van gemeentebesturen?
Reeds vroeg legden steden en dorpen hun voorrechten en rechtsregels vast op schrift. Doordat er in 1397 een verwoestende brand woedde in Bergen op Zoom, is het archief van vóór die tijd verloren gegaan. Gegevens van vóór die tijd zijn bewaard gebleven dankzij afschriften en bevestigingen van na 1397. In zogenaamde stadsregisters werden de rechtsregels en reglementen vastgelegd. Rechtspraak en bestuur waren in handen van een aantal colleges. Hun beslissingen werden uitgevoerd door functionarissen, door de heer of door de stadsbestuurders aangesteld. De schepenbank deed in rechtszaken uitspraak. De activiteiten van de stedelijke overheid als bestuurslichaam zijn opgetekend in de resoluties over de periode 1476-1810 en daarna in de gemeentelijke raadsbesluiten.
U kunt over de volgende onderwerpen informatie vinden:

  • Grondgebied
  • Voorrechten en rechtsregels
  • Colleges en functionarissen
  • Bestuur en rechtspraak
  • Financiën, eigendommen en voorzieningen
  • Relatie tot hogere organen, zoals provincie en rijk
  • Toezicht op gilden en ambachten
  • Toezicht op de openbare orde
  • Onderwijs
  • Economische aangelegenheden
  • Waterstaat
  • Kerkelijke zaken
  • Toezicht op de armenzorg
  • Militaire zaken
  • Registratie

Wilt u meer weten over de taken en bevoegdheden van de gemeentebesturen, dan verwijzen wij u naar de inleidingen op de inventarissen én naar het boek Macht en Gezag in het Markiezaat door dr. W.A. van Ham of in de populaire uitgave Bestuur en rechtspraak te Bergen op Zoom van W.A. van Ham.

Archief van de secretarie 1397-1810
Een van de belangrijkste archieven van de gemeentebesturen is het archief van de secretarie over de periode 1397-1810. Dit archief is volledig toegankelijk dankzij de inventaris die door dr. W.A. van Ham is samengesteld. De inventaris is digitaal te vinden in het menu archieve en inventarissen onder Zoeken & Vinden.
De inventaris is ingedeeld in negentien hoofdstukken die steeds voorafgegaan worden door een inleiding. Naast de uitgebreide inhoudsopgave is er een index die direct verwijst naar de inventarisnummers.